ประวัติสวนสัตว์ดุสิต

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เสด็จประพาสยุโรปในปี พ.ศ. 2440 ได้ทอดพระเนตรกิจการสวนสัตว์ของต่างประเทศว่าเป็นสถานที่ให้ความเพลิดเพลิน และให้ความรู้เกี่ยวกับสัตว์อย่างดี  ดังนั้นหลังจากเสด็จนิวัติประเทศไทยจึงมีพระราชดำริ ให้จัดสร้างขึ้นในประเทศไทยบ้าง โดยในขั้นต้นโปรดเกล้าฯ ให้ขุดสระใหญ่ในบริเวณเขตพระราชฐาน พระราชอุทยานสวนดุสิต ประกอบด้วยคูคลองระบายน้ำและถนน แล้วนำดินขึ้นมาก่อเป็นเนินเขา เกาะกลางน้ำ เรียกว่า เขาดิน  ปลูกพรรณไม้นานาชนิดให้มีสภาพป่าแบบธรรมชาติ  สร้างขึ้นเป็นสวนพฤกษชาติ และเลี้ยงสัตว์จำนวนไม่มากนัก สำหรับเป็นสถานที่พักผ่อนส่วนพระองค์ และข้าราชบริพารฝ่ายใน เรียกว่า วนา รวมอาณาเขตส่วนนี้ทรงโปรดเรียกว่า  เขาดินวนา

      พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง พระราชทานให้ ปรินส์ วัลดิมาร์ แห่งเดนมาร์ก ทรงปลูกต้นสักไว้เป็นที่ระลึกต่อแผ่นดิน เมื่อวันที่ 3 มกราคม 2443 ปัจจุบันยังคงยืนต้นสวยงามอยู่ภายในสวนสัตว์ดุสิต

     ศาลาทรงไทยโดดเด่นกลางสระน้ำ ของสวนสัตว์ดุสิต เคยเป็นที่ประทับพักผ่อนพระราชอิริยาบถของรัชกาลที่ 5

            ต่อมาในปี พ.ศ. 2451 – 2452  พระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เสด็จประพาสหมู่เกาะชวา ก็ได้ทรงนำกวางดาวฝูงหนึ่งจากชวามาเลี้ยงไว้ในสวนกวาง  ซึ่งปัจจุบันนี้คือ บริเวณสวนอัมพร ต่อมาในสมัยสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 ทรงมีพระราชดำริที่จะทำนุบำรุงสวนสัตว์แห่งนี้ให้กว้างขวางกว่าที่เป็นอยู่และเปิดให้ประชาชนทั่วไปได้เข้าชม และได้สร้างเรือนกระจกเพิ่มเติม ซึ่งยังคงอยู่จนถึงปัจจุบันนี้

     อาคารเรือนกระจกสถาปัตยกรรมชิ้นเอก สร้างในสมัยรัชกาลที่ 7 ได้รับพระราชทานรางวัลอาคารอนุรักษ์ดีเด่น จากสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา สยามบรมราชกุมารี เมื่อปี พ.ศ. 2545 และยังได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นอาคารอนุรักษ์ จากกรมศิลปกรด้วย

            หลังจากเปลี่ยนแปลงการปกครอง เมื่อ พ.ศ. 2475  คณะรัฐบาลสมัยนั้นซึ่งมี จอมพล ป. พิบูลสงคราม เป็นนายกรัฐมนตรี ได้พิจารณาเห็นแล้วว่าในเขตนครหลวงมีสถานที่พักผ่อนหย่อนใจสำหรับประชาชนน้อย ไม่เพียงพอต่อประชาชนที่กำลังเพิ่มจำนวนมากขึ้น จึงกราบบังคมทูลขอพระราชทานพื้นที่บริเวณเขาดินวนาให้เทศบาลนครกรุงเทพ ดำเนินการจัดทำเป็นสวนสัตว์และที่พักผ่อนของประชาชน ในปี พ.ศ. 2481 ซึ่งเวลานั้น พระองค์เจ้าอาทิตย์ทิพอาภา เป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ ได้พระราชทานอนุมัติในนามของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล รัชกาลที่ 8 ให้เทศบาลนครกรุงเทพ รับพระราชทานบริเวณสวนสัตว์ดุสิต หรือ เขาดินวนา สนามเสือป่า และสวนอัมพร มาจัดเป็นสวนสัตว์ และสวนสาธารณะ เมื่อวันที่ 18 มีนาคม 2481 ซึ่งเทศบาลนครกรุงเทพ ได้ย้ายกวางดาวจากสวนอัมพรที่เหลืออยู่ประมาณ 11 – 12 ตัว กับสัตว์อื่น ๆ อีก 2-3 ชนิด ไปเลี้ยงไว้ตรงมุมด้านตะวันออกเฉียงเหนือของสวนดุสิต และให้เรียกสวนดุสิตนี้ว่า สวนสัตว์ดุสิต มีพระสวัสดิ์ วิธีสอน เป็นผู้อำนวยการ ขึ้นตรงต่อเทศบาลนครกรุงเทพ ตั้งแต่นั้นมาสวนสัตว์ดุสิต ก็เป็นสถานที่พักผ่อนหย่อนใจที่ประชาชนนิยมอีกแห่งหนึ่ง

     หลุมหลบภัยสาธารณะสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 จุได้ 60 คน มีมาตั้งแต่ปี 2484 และปี 2545 สวนสัตว์ดุสิต บูรณะโดยจัดให้มีนิทรรศการ ภาพถ่ายเหตุการณ์ อาวุธจำลอง ประวัติของสงครามโลก ให้ศึกษาด้วย

            ต่อมาในปี พ.ศ. 2485 เกิดอุทกภัยครั้งใหญ่ น้ำท่วมกรุงเทพฯ สวนสัตว์ดุสิต ได้รับความเสียหาย โดยเฉพาะสัตว์ หนีกระจัดกระจายไปเกือบหมด ที่เหลืออยู่เพียงส่วนน้อยก็ขายไปบ้าง และกิจการสวนสัตว์ได้หยุดชะงักไประยะหนึ่ง

ภาพน้ำท่วมกรุงเทพฯ เมื่อปี พ.ศ. 2485

                ต่อมาในปี พ.ศ. 2491 รัฐบาลได้มอบหมายให้คณะกรรมการชุดหนึ่ง ดำเนินการบูรณะสวนสัตว์ดุสิต ขึ้นใหม่แต่การดำเนินการก็ล่าช้าเพราะไม่มีเงินมากพอที่จะปรับปรุงให้ดีมากนัก จนกระทั่งปี พ.ศ. 2493 กระทรวงมหาดไทย ได้พิจารณาเห็นว่าถ้าปล่อยสวนสัตว์ทิ้งไว้ ก็จะมีแต่ชำรุดทรุดโทรมลงไปอีก สมควรหาทางปรับปรุงให้เป็นสวนสาธารณะที่ทันสมัย เพื่อสนองพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 พระองค์ผู้ทรงริเริ่ม กระทรวงมหาดไทย จึงเสนอรัฐบาลขอรับไปดำเนินการ ซึ่งรัฐบาลก็ให้ความเห็นชอบ โดยจัดสรรงบประมาณสนับสนุนเป็นคราว ๆ ไป

            คณะกรรมการที่ปรับปรุงใหม่นั้น ได้พิจารณาเห็นว่าเทศบาลนครกรุงเทพ ได้รับงบประมาณน้อยไม่เพียงพอที่จะแบ่งงบประมาณไปปรับปรุงสวนสัตว์ดุสิต ให้เจริญยิ่งขึ้นได้ ประกอบกับทางเทศบาลก็มีภาระหน้าที่มากอยู่แล้ว ไม่สามารถจะทุ่มเทกำลังงานทางด้านสวนสัตว์ได้ทั้งหมด และเพื่อให้การดำเนินงานเป็นไปด้วยความรวดเร็ว จึงได้เสนอรัฐบาลขอจัดตั้งเป็นองค์การ ในที่สุดได้จัดตั้งเป็นองค์การสวนสัตว์ ตามพระราชกฤษฎีกาการจัดตั้งองค์การสวนสัตว์ ลงวันที่ 15 กุมภาพันธ์ 2497 ให้เรียกชื่อว่า องค์การสวนสัตว์  โดยมีวัตถุประสงค์ในการจัดดำเนินการส่งเสริมและรวบรวมสัตว์นานาชนิดไว้เพื่อประโยชน์ในการศึกษาและอำนวยบริการแก่ประชาชน ส่งเสริมและจัดให้มีการบำรุง และผสมพันธุ์ตลอดจนจัดดำเนินการเกี่ยวกับสถานที่เลี้ยงสัตว์ขององค์การฯ และจัดบริการสาธารณะเพื่อให้เป็นที่พักผ่อนของประชาชนโดยแท้จริง

พ.ศ. 2494 พลโท บัญญัติ เทพหัสดิน ณ อยุธยา ซึ่งในสมัยนั้นเป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย ได้ขออนุมัติคณะรัฐมนตรี จัดตั้งกรรมการดำเนินการส่งเสริมสวนสัตว์ดุสิตให้เจริญยิ่งขึ้น โดยเริ่มเก็บค่าเข้าชมสวนสัตว์เพื่อใช้เงินนั้นจัดหาสัตว์เพิ่มเติม เป็นค่าอาหารสัตว์ และขอเงินจากรัฐบาลมาช่วยบำรุงด้วย กิจการเริ่มเจริญขึ้น มีประชาชนสนใจเข้าชมอย่างเนืองแน่นทุกสัปดาห์

            ดังนั้นสวนสัตว์ดุสิต จึงได้ยกฐานะและขึ้นตรงต่อองค์การสวนสัตว์ ตั้งแต่วันที่ 15 กุมภาพันธ์ 2497 เป็นต้นมา สวนสัตว์ดุสิต จึงเป็นสถานที่พักผ่อนหย่อนใจ ของครอบครัว และเป็นพื้นที่สีเขียวกลางเมืองสำหรับผู้อยู่อาศัยในกรุงเทพมหานคร นับเป็นสวนสาธารณะกลางใจเมืองกรุงเทพมหานครเพียงแห่งเดียวเท่านั้นที่รวบรวมสัตว์ป่านานาชนิดไว้ให้ประชาชนชม และมีสถานที่ร่มรื่นเขียวชอุ่มด้วยแมกไม้นานาพันธุ์เปรียบเสมือนป่ากลางใจเมือง

ภาพสวนสัตว์ดุสิต "เขาดิน" ในอดีต